تحلیل فضاییِ شهر کثه در روزگار باستان تا سده های نخست هجری و پیوستگی آن با شهر یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه بافت های تاریخی، پژوهشکدۀ ابنیه و بافت های تاریخی فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران

10.22034/ais.2024.447615.1089

چکیده

از شهر کثه تنها روایت‌هایی تاریخی در کتاب‌های جغرافیای تاریخی سده‌های چهارم پنجم هجری باقی مانده است. دربارۀ ماهیت تاریخی، وضعیت شهر در دوره‌های بعد و انطباق آن با شواهد امروزین ابهام باقی است. در یک‌سدۀ اخیر نظرات گوناگونی در این‌باره ارائه شده است. برخی به اشاره یا به تفصیل شهر کثه را در پیرامون شهر یزد و برخی منطبق با آن دانسته اند. از ساختار و سازمان فضایی شهر هم آگاهی درخوری در دست نیست. این پژوهش با این طرح پرسش که «شهر کثه از چه ساختار فضایی برخوردار بوده و انطباق مکان‌گزینی آن با شهر یزد چه نتیجه‌ای خواهد داشت؟» شکل گرفته است، با این هدف که ماهیت تاریخی شهر کثه در حدفاصل دورۀ انتقال از روزگار باستان به دوران پس از اسلام شناخته شود. تحقیق با روش «تاریخی ـ تحلیلی» پیش رفته است. با توجه به راه‌های قدیم و منزلگاه‌ها و شهرها و هم‌چنین نشانه‌هایی از قبیل مسجد جامع کثه و اشارات سربستۀ برخی مورخان محلی و غیرمحلی در سده‌های بعد، جانمایی کثه در محدودۀ کهن شهر یزد محتمل است. ساختار فضایی شهر با وجود شارستان محصور در حصار و باروی مستحکم و دو دروازه و ربضی در بیرون دروازۀ جنوبی که مسجد جامع، بازار و بافت مسکونی گسترده بود، تکامل یافت. در پیرامون نیز باغات و مزارع قرار داشت که با آب قنات‌هایی مشروب می‌شد. شارستان قلعه‌مانند به‌گمان بازماندۀ ساختارهای فضایی دورۀ ساسانی است و ربض توسعۀ شهرِ پس از اسلام کثه محسوب می‌شود. این دو پهنۀ سکونتی در ابتدای فرمانروایی کاکوییان (سدۀ پنجم هجری)، داخل حصار با چهار دروازه ساماندهی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Spatial analysis of the city of Katha in the ancient period until the first centuries of Hijri and its connection with the city of Yazd

نویسنده [English]

  • Zatollah Nikzad
Department of Historical Cities, Faculty of Buildings and Historical Cultural Contexts, Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, Tehran, Iran
چکیده [English]

There are only historical narratives of the city of Katha in the historical geography books of the 4th and 5th centuries of Hijri. There is uncertainty about the historical nature, the state of the city in the ancient period and its adaptation to the current situation. In the last century, various opinions have been presented about this. Some people have considered the city of Katha in the vicinity of the city of Yazd, and some have identified it as the same city. There is no accurate knowledge of the structure and spatial organization of the city. The question is, "What was the spatial structure of the city of Katha, and what will be the result of matching its location with the city of Yazd?" The goal is to know the historical nature of the city of Katha in the middle of the period of transition from the ancient period to the post-Islamic period. The research method is "historical-analytical". According to the old roads and cities, as well as evidences such as the Jame Mosque of Katha and the closed references of some historians in the following centuries, the placement of Katha in the ancient city of Yazd is probable. The spatial structure of the city evolved with the city surrounded by a fence and a rampart and two gates and a rabaz outside the southern gate where the Jama Mosque, the Bazar and the residential structure were built. Around the city there were gardens and fields where the water of the Qanat flowed. Sharestan, similar to a castle, is probably the remnant of the spatial structure of the Sassanid period, and it is considered the center of development of the post-Islamic city. These two residential areas were organized at the beginning of the Kakuid rule (5th century AH) inside the fence with four gates.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kathe City
  • Yazd
  • spatial analysis